در پاسخ به سوال بطلان معامله یعنی چه، بایستی در وهله اول با معنای لغوی بطلان آشنا بود. بطلان در لغت به معنای کان لم یکن است، یعنی امری که از ابتدا به صورت صحیح واقع نشده است و باطل بوده است اما ابطال به معنای امری است که از ابتدا به صورت صحیح واقع شده است اما سپس شرایط صحت را از دست داده است.
جهت جلوگیری از طرح دعوی اشتباه در محاکم درک صحیح بطلان معامله یعنی چه بسیار حائز اهمیت است چراکه درکه موضوعی که بدان جهت قصد اقامه دعوی وجود دارد از ارکان اصلی دادرسی محسوب می گردد
شرایط صحت اعلام بطلان معامله چیست؟
اعلام بطلان معامله نیازمند رعایت شرایط خاصی است. همانطور که می دانیم هر معامله مطابق با ماده ۱۹۰ قانون مدنی باید دارای شرایطی باشد. تا آن را معامله ای صحیح بشماریم. پس به بیانی ساده تر برای صحت هر معامله وجود شرایطی که در ادامه اعلام می گردد ضروری و اساسی است.
۱ . قصد و رضای طرفین
۲ . اهلیت طرفین
۳ . موضوع معین که مورد معامله باشد
۴ . مشروعیت جهت معامله
بنا بر ماده فوق از قانون مدنی هرگاه یکی از شرایط مطروحه وجود نداشته باشد. این حق برای طرف دیگر و گاه خود شخص ایجاد می شود که با مراجعه به دادگاه اقدام به اقامه دعوای اعلام ابطال معامله نماید.
نکته: در قانون اصل بر صحت معاملات است مگر آنکه خلاف آن اثبات گردد.
تفاوت ابطال معامله و بطلان معامله
شاید در ظاهر دعوی اعلام بطلان معامله با دعوی ابطال معامله یکی به نظر برسد اما لازم به ذکر است که دعوی اعلام بطلان معامله با دعوی ابطال معامله متفاوت است و تفاوت ابطال معامله و بطلان معامله، در این است که دعوی ابطال معامله، دعوی است که برای معامله ای طرح می شود که از ابتدا شرایط صحت معاملات از جمله شرایط ماده 190 قانون مدنی را داشته باشد و سپس بنا به دلایلی شرایط صحت را از دست بدهد از این رو این معامله در ابتدا صحیح واقع شده است و در حال حاضر برای باطل نمودن آن باید دعوی ابطال معامله طرح گردد اما در دعوی اعلام بطلان معامله، دعوی در ابتدا شرایط صحت معامله را ندارد و افرادی که به این امر واقف می شوند در واقع به این امر معترضند که معامله دارای شرایط صحت معامله نبوده است، از این رو دعوی بطلان معامله طرح می گردد و امکان طرح دعوی ابطال معامله نیست چرا که نمی توان درخواست ابطال معامله ای را نمود که از ابتدا باطل بوده است و برای درخواست معامله ای که در ابتدا باطل بوده است باید دعوی اعلام بطلان معامله را طرح نمود.
تفکیک و دانستن تفاوت ابطال معامله و بطلان معامله در طرح دعوی در محاکم دادرسی خود را به خوبی نشان می دهد، چراکه اگر هر کدام به اشتباه به جای دیگری استفاده شود دعوی را با قرار رد دعوی مواجه می سازد.
نمونه دادخواست اعلام بطلان عقد بیع و مبایعنامه به علت شرط خلاف مقتضای ذات عقد
شرح دادخواست
ریاست محترم دادگاه…….
احتراماً به استحضار عالی می رساند:
عقد بیع موضوع بیع نامه مورخ…… شماره …………… به علت شرط خلاف مقتضای ذات عقد از بدو انعقاد عملی منبطل بوده و شایسته اعلام بطلان است:
به موجب مستفاد از قانون مدنی: وجود ثمن از اركان ذات و اوصاف جوهری بیع است پس اگر تملیک عین در برابر ثمن نباشد نمی توان قرارداد را بیع نامید و اگر در بیع شرط گردد که مبیع بنحو رایگان انتقال یابد چنین شرطی خلاف مقتضای ذات عقد است و به سبب آن منعقده از ابتدا عملی منبطل بوده است.
با تشکر و تجدید احترام